Hegðunarsamningur er skriflegt eða munnlegt samkomulag á milli skjólstæðings og meðferðaraðila, leiðbeinanda, kennara, foreldra og/eða annarra um þær væntingar sem eru gerðar til skjólstæðingsins og hverjar séu afleiðingar af viðeigandi og óviðeigandi hegðun. Tilgangur hegðunarsamninga er að ná samkomulagi um hvaða hegðun eigi að breyta. Allir sem viðkoma mótuninni hafa aðgang að viðmiðum til að geta fylgst með þeim framförum sem hafa átt sér stað, verkahringur allra er útskýrður og síðast en ekki síst er tryggt að allir eru skuldbundnir verkefninu þar sem þeir eru látnir skrifa undir samninginn. Mjög mikilvægt er að allir sem koma að hegðunarmótun skjólstæðingsins séu sammála um það sem í samningnum stendur og að allir sem eiga að framfylgja kerfinu skrifi undir hann.
Gerð hegðunarsamnings skref fyrir skref:
- Í samningnum þarf að gera grein fyrir þeirri hegðun sem á að breyta en mikilvægt er að hún skipti barnið og/eða aðra máli. Til dæmis getur truflandi hegðun barns í kennslustofu komið í veg fyrir að barnið og samnemendur geti lært og að kennarinn geti kennt bekknum. Því er mikilvægt fyrir menntun barnanna að stöðva þá hegðun.
- Það er best að reyna að breyta aðeins einni hegðun í einu eða fáeinum sem hafa áhrif hvor á aðra. Til að mynda tengjast vinnusemi og truflandi hegðun, ef barn er að trufla í kennslustund er ólíklegt að það sýni vinnusemi á sama tíma. Það er þó ekki víst að barn sýni vinnusemi þegar það er ekki að trufla kennslu.
- Mjög mikilvægt er að báðir aðilar, bæði barnið og sá sem framfylgir inngripinu, séu sammála um að viðeigandi (eða óviðeigandi) hegðun hafi átt sér stað. Það þarf því að vera mjög skýrt hvert markmiðið er en skilgreining á hegðun þarf að vera skýr, hlutlæg og tæmandi. Það er til dæmis betra að segja að nemandinn eigi að vinna verkefnin sem kennarinn setur fyrir í stað þess að segja að hann eigi að vera duglegur. Einnig skal vera skýrt hvað æskileg hegðun felur í sér, í stað þess að nefna eingöngu hvað nemandinn eigi EKKI að gera.
- Hegðunarsamningar eiga að leggja áherslu á viðeigandi hegðun og hagstæðar afleiðingar hennar en þeir skila þó meiri árangri ef það er einnig tekið fram hverjar séu afleiðingar af óviðeigandi hegðun. Hvort tveggja þarf að liggja fyrir og vera skýrt fyrir alla. Allir verða að skildbinda sig til að fylgja samningnum eftir og gera sér fulla grein fyrir hlutverki sínu og annarra.
- Samningurinn þarf að vera skrifaður á máli sem barnið og aðrir sem koma að kerfinu skilja. Ef barnið eða aðrir skilja ekki hvers er ætlast til af þeim geta þeir ekki farið eftir samningnum.
- Markmiðið má ekki vera það erfitt í fyrstu að barnið nái ekki að standast það, notist við hægfara námundun. Einnig eiga kröfurnar sem eru gerðar til barnsins að vera í samræmi við þær kröfur sem eru gerðar til annarra barna í bekknum og miða við þá færni og þekkingu sem barnið býr yfir. Til dæmis er ekki sanngjarnt að ætlast til að barn sýni vinnusemi heila kennslustund ef aðrir nemendur komast upp með að gera það ekki. Það er mögulegt að barn sýni óviðeigandi hegðun til að losna undan krefjandi verkefnum sem það hefur ekki tök á að leysa ef það hefur lært að þetta sé fín leið til þess þar sem áður hefur barnið oft fengið að sleppa við þær kröfur með því að sýna óviðeigandi hegðun.
- Það þarf að tilgreina í samningnum hver séu verðlaunin fyrir viðeigandi hegðun og magn þeirra. Til dæmis ef barnið fær frjálsan tíma fyrir viðeigandi hegðun eða að spila tölvuleik þarf að taka fram hversu langur tíminn er.
- Það þarf að koma fram í samningnum við hvaða aðstæður verður verðlaunað fyrir viðeigandi hegðun. Oft eru styrkingarkerfi aðeins notuð í sumum kennslustundum, en það fer eftir því hversu viðtækur hegðunarvandinn er og þarf það þá að koma fram í samningnum.
- Það þarf að koma fram hver/hverjir fylgjast með hegðun barnsins, hvernig hún skuli skrásett og hver á að veita verðlaunin eða færa upplýsingar á milli aðila svo að allir geti staðið sig í sínu hlutverki. Oft er gott að foreldrar veiti verðlaunin heima í lok skóladags. Þá þarf að vera samkomulag um hvernig upplýsingum er komið til foreldranna. Hægt er að hringja, senda sms eða tölvupóst en þá þarf að tryggja að sá sem á að senda upplýsingarnar til þeirra sem veita verðlaunin hafi upplýsingar sem hann þarf til að geta skilað af sér.
- Í samningnum á að koma fram hversu lengi hann er í gildi. Yfirleitt tekur hann gildi þegar það er skrifað undir hann en það þarf að taka sérstaklega fram hvenær honum lýkur og hvort hann verði uppfræður til dæmis vikulega sé tilefni til þess.
- Það er mjög mikilvægt er að allir sem koma að málum barnsins séu sammála um það sem í samningnum stendur og að þeir geti gengt hlutverki sínu.
- Það er mikilvægt að samningurinn sé til á prenti og að allir sem eiga að framfylgja inngripinu skrifi undir hann. Munnlegt samkomulag er opið fyrir misskilning og mistúlkun.
- Það getur verið gott að hafa samninginn sýnilegan en það minnir bæði barnið og þá sem hann snertir á samkomulagið. Það verður þó að passa að það getur verið vandræðalegt fyrir barn ef samningurinn hangir á vegg í kennslustofunni þar sem allir geta séð hann. Gæta verður að trúnaði gagnvart barninu.
- Ef þeir sem eiga að framfylgja inngripinu, t.d. kennarar og foreldrar, leggja áherslu á mikilvægi samningsins og hversu mikið afrek það er ef barnið nær að standast þær kröfur sem eru gerðar til hans, verður það yfirleitt til þess að barnið leggi töluvert á sig til að ná markmiðinu.
- Mikilvægt er að skrá hegðun barnsins sem á að breyta. Það auðveldar öllum að fylgjast með hvort inngripið er að hafa áhrif.
- Ef barnið nær ekki standast kröfur samningsins getur reynst nauðsynlegt að gera nýjan samning sem gerir minni kröfur til barnsins og síðan er hægt að auka kröfurnar smám saman. Ef inngripið hefur ekki áhrif er einnig mögulegt að verðlaunin séu ekki nægjanlega eftirsóknarverð, barnið þurfi að hafa of mikið eða lítið fyrir að fá þau eða að þau komi ekki nægjanlega fljótt á eftir viðeigandi hegðun. Það getur líka verið að einhver sé ekki að standa sig í því hlutverki sem þeim var úthlutað til dæmis að safna upplýsingum, skrásetja hegðun, senda upplýsingar á aðra og/eða afhenda verðlaunin. Ef árangur næst ekki þá þarf að athuga alla þessa þætti og ræða við þá sem eiga í hlut um hvers vegna þetta hafi komið uppá. Oft þarf að gera einhverjar stillingar svo að allt gangi upp.
- Þegar barnið hefur staðist kröfur fyrri samnings er gerður nýr samningur þar sem meiri kröfur eru gerðar. Ef barnið vill ekki skrifa undir samninginn þarf að breyta samningnum því virkni hans byggist á að barnið sé samþykkt því að reyna að standast kröfurnar til að fá verðlaunin.
- Þegar barnið er farið að haga sér í samræmi við þær kröfur sem eru gerðar til annarra getur afmáun hafist, það er að draga smám saman úr notkun verðlauna til að valda og viðhalda viðeigandi hegðun. Gott er að byrja á því að draga úr verðlaunaafhendingu en ekki minnka magn verðlaunanna. Í raun þýðir það að barnið þarf að bíða lengur eftir verðlaunum, í stað þess að fá þau daglega eða oftar þá gæti verið gott að minnka það niður í að barnið fái verðlaun á tveggja daga fresti þar á eftir á þriggja daga fresti.
- Dæmi um hegðunarsamning.
- Dæmi um skráningarblað fyrir hegðunarsamning.